Къалэжъ (Адыгэ: Къалэжъ) Адыгэ хэкум и Пшызэ шъолъыр и Шъачэ къэлэдэс чӀыпӀэу Лазаревскэ районым ит адыгэ къуадж. Лыгъотхъу къоджэ хэкум иадминистративнэ гупч.
Къуаджэр Шъачэ Ипшъэшхо итыгъэжьыпӀэ лъэныкъо щыӀ, Ащэ псыхъо ишъхьагъусэ сэмэгум Ӏус. Къуаджэу Лазаревскэм ыдэжькӀэ итыгъэжьыпӀэкӀэ км 24-рэ, Шъачэ Гупчэ ыдэжькӀэ итыгъэжьыпӀэ-тыгъэхьапӀэкӀэ км 91-рэ, Краснодар ыдэжькӀэ икъыблэкӀэ км 230-рэ чӀыпӀэ иӀ.
КъыблэкӀэ Лыгъотхъу, къохьапӀэкӀэ Хьаджыкъо псэупӀэхэм ягъунэгъу. ЧӀыгушхохэу ЧхъакӀыяпэр, ЦӀыргъаер, Пхъэзэдакъэр къуаджэм пэблагъэх.
Къэлэжъ Ажэ къушъхьэ тхыцӀэм икъуапэхэм атет. ЧӀыпӀэр нахьыбэрэмкӀэ къушъхьэ. Къуаджэр лъэныкъуиплӀымкӀи мэз зэхэт Ӏужъу зытет къушъхьэ тхыцӀэхэм къауцухьагъ. Къуаджэм игурыт лъагапӀэ хышъом ышъхьагъкӀэ метрэ 275-рэ мэхъу. Къуаджэм иӀэгъо-благъо анахь лъагэу щытыр Хъунэгъэт къушъхьэр ары (метрэ 532-рэ). НэмыкӀ къуаджэм иӀэгъо-благъо къоладжэу щыӀэхэм ащыщых Жъгъэйб, Алыбэй, Чыгъэпт. Карст гъуниплӀ зыхэт мэз къуагъохэр щыӀэх. Къушъхьэ чӀышъхьэшъо шӀуцӀэ зыхэлъ мэз чӀышъо гъуабжъэхэр къуаджэм иӀэх.
Гидрографическэ сетьыр анахьэу къэзыгъэлъагъорэр Ашэ псыхъор ары. Чылэм ышъхьагъ дэдэкӀэ ащ иджабгъукӀэ къыхэхьэрэ псыхъо шъхьаӀэу Большой Наужи Ашэ хэхьэжьы. Чылэм ыгупчэ дэдэкӀэ сэмэгукӀэ къыхэхьэрэ псыхъоу Анэкъопсы Ашэ хэхьэжьы. Чылэм икъохьапӀэ гъунэ сэмэгукӀэ къыхэхьэрэ псыхъоу Тыхътанэпэ хэхьэжьы. Ашэ псыхъо ипсыхъо тхьапэ итхэр Псыдахъо (Псэдахъо), Шапсыгъэ псыкъелъэхэр, псычъэпӀэ бэдэдэхэр.
Къуаджэм субтропическэ чӀыопс псылъэ щыщыт. Илъэс зырызхэм температурэ гурытыу щыщытыр 13,2°C фэдиз, щылэ мазэм температурэ гурытыу щыщытыр 23,7°C фэдиз, щылэ мазэм температурэ гурытыу щыщытыр 5,7°C фэдиз. Илъэс зырызхэм ощхэу къешхырэр гурытэу 1,350 мм фэдиз. Ощхэу къешхырэр нахьыбэу кӀымафэм къыщешхы.
Этимологие: "Къэлэжъ" зыфиӀорэр АдыгабзэкӀэ "къэлэжъ" ыӀоу мэхъу, "къалэ" ыкӀи "жъы" зыфиӀорэ гущыӀэхэм къахэкӀыгъ. Ащ икъежьапӀэу къыхэкӀыныр мэхъу Ащэ ипсыхъо иджабгъу нэпкъышъхьэ лъагэ гупчэ лъэхъаным щытыгъэ пытапӀэу Адыгэхэм Къэлэжътам (АдыгабзэкӀэ "Къэлэжътам" зыфиӀорэр "къэлэжъым итам" ары) зыфаӀорэр. Ащ икъэнагъэхэр джыри щытых.
Ащэ псыхъо тӀуакӀэ зэрэщытэу ижъырэ лъэхъанхэм къыщегъэжьагъэу цӀыфхэр щыпсэух. Ащ ишыхьат тхыгъэ къэбархэри, чӀыпӀэм щыпсэугъэ лъэпкъхэм яэкономикэ ӀофшӀэн къыхэщыгъэу къэнагъэу псэупӀэ лъапсэхэм, чэухэм, хьасэ тӀуалэхэм, чъыгхатэхэу хьакӀэ-къуакӀэ хъужьыгъэхэм, лъэхъан зэфэшъхьафхэм ащыщхэу къэнагъэ хъугъэ къэхалъэхэм, мыжъоунэхэм, мыжъоуцухэм.
Кавказ заор 1864-рэ илъэсым заухым, чӀыпӀэ дэс цӀыфэу къэнагъэр зэрэщытэу Осмэн хэгъэгум агъэкощыгъагъ. Адыгэу къэнагъэхэу, къушъхьэ-мэз чӀыпӀэ мыкӀуапӀэхэм зыщагъэбылъыгъэхэр ауж итыхэзэ, ахэри Пшызэ ычъэгъу е Осмэн хэгъэгум агъэкощыгъагъэх.
1865-рэ илъэсым анахь зэуагъэ хьылъэхэм ащыщэу зы щызэхэуагъэхэр ПсышӀупэ ыкӀи ащ ипсыхъо къутамэхэм япшъэшъолъэшъухэр зыуплъэкӀурэ урыс дзэхэмрэ къушъхьэмэ зыщагъэбылъыжьыгъэ къушъхьэчӀэсхэмрэ ары. Адыгэу къаубытыгъэхэр е ӀазапэкӀэ Осмэн къэралыгъом агъакӀощтыгъэх е 1864-рэ илъэсым Геленджик къыщегъэжьагъэу ТӀопсэ нэс хыӀушъом щагъэпсыгъэ Шапсыгъэ Пешэу Лъэсыдзэ Батальоным икъуаджэхэм агъэтӀысхьащтыгъэх. 1866-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1874-рэ илъэсым нэс ащ фэдэ пшъэрылъхэр агъэцакӀэщтыгъэх Кавказ Линие Батальонхэм ядзэхэу хыӀушъо псыхъо шъхьаӀэхэм ягурыт ыкӀи япшъэшъолъэшъухэм ащыгъэтӀысыгъагъэхэм.
Джырэ псэупӀэр 1869-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 4-м къыдэкӀыгъэ Император УнашъомкӀэ къуаджэу Александровскэ, Вельяминовскэ районым (Унашъо зэхэугъоягъэу N 47745-рэ) батальоным ирота горэм ычӀыпӀэ щагъэпсыгъ.
1874-рэ илъэсым урыс батальонхэр къушъхьэм щызэӀухьэгъэ адыгэхэм алъыкӀухьанхэр агъэтыгъ. Хы ШӀуцӀэ Ӏушъом икъушъхьэ чӀыпӀэ адыгэхэр щытӀысхьанхэу фитыныгъэ аратыгъ. КъушъхьэчӀэс шъхьафитхэм къахэкӀыжьыгъэхэм, Асрэтхьаблэ (джы къуаджэу Даховскэр) къикӀыжьыгъэ шапсыгъэхэм къуаджэу Александровскэр ачӀэхьэу фежьагъ.
1920-рэ илъэсым Совет хабзэр щыуцугъэу, ТӀуапсэ Округым ит къуаджэу Александровскэм Красноалександровскэ ыцӀэ фаусыгъ.
1923-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м зэрахыгъэ тхыгъэм къызэригъэлъагъорэмкӀэ, Красноалександровскэ къуаджэр Пшызэ-ХышӀуцӀэ шъолъырым и ХышӀуцӀэ Округ и ТӀуапсэ Район и Лазаревскэ Волость хэтыгъэу агъэунэфыгъ.
1924-рэ илъэсым иӀоныгъо мазэ Красноалександровскэ къуаджэр Темыр Кавказ краим и Шапсыгъэ Лъэпкъ район хагъэхьажьыгъ.
1925-рэ илъэсым къуаджэу Красналександровскэр щэу гощыгъэ хъугъэ: 1-рэ Красналександровскэр (джы Хьаджыкъо), 2-рэ Красналександровскэр (джы Къэлэжъ), 3-рэ Красналександровскэр (джы Лыгъотхъ).
1945-рэ илъэсым Шапсыгъэ районым имыщыкӀагъэ зыхъум, 2-рэ Красноалександровскэ къуаджэр Лазаревскэ районым хагъэхьажьыгъ.
1962-рэ илъэсым Лазаревскэ районым икъалэу Шъачэ зыхагъэхьажьым, къуаджэу 2-рэ Красноалександровскэр ТӀопсэ районым хагъэхьажьыгъ.
1965-рэ илъэсым щылэ мазэм и 12-м къуаджэу 2-е Красноалександровскэр ТӀопсэ районым къыхахыгъ ыкӀи Шъачэ и Лазаревскэ къэлэ гъунэгъу район хагъэхьажьыгъ. Ащ дэжьым къуаджэр Шъачэ и Красноалександровскэ къоджэ хэкум (джы Лыгъотхъу къоджэ хэкум) иадминистративнэ гупчэу хадзыгъ.
1985-рэ илъэсым я 3-рэ Красноалександровскэ Къуаджэр я 2-рэ Красноалександровскэ Къуаджэм хагъэхьажьыгъагъ. 1992-рэ илъэсым я 3-рэ Красноалександровскэ Къуаджэм псэупӀэ шъхьафэу зыкъыгъэуцужьыгъ.
Урысые Федерацием и Апшъэрэ Совет и Президиум иунашъокӀэ 1993-рэ илъэсым гъэтхапэм и 1-м къуаджэу 2-е Красноалександровскэр Къэлэжъ къуаджэу зэратыуцожьыгъ.
Тикъэбархэм къызэрагъэлъагъорэмкӀэ, чылэм нэбгырэ 500 фэдиз дэс.
Совет хабзэр щымыӀэзэ къуаджэм зы мэщыт итыгъ. Мэщытыр пхъэм хэшӀыкӀыгъагъ. Азан къызыщаӀэтырэ минарет имыӀэти, мэщытым къыготыгъэ унэшъхьэм азаныр къыщаӀэтыщтыгъ.
1930-рэ илъэсхэм яублапӀэ СССР-м атеист политикэр къыщежьэ зэхъум, мэщытыр агъэбылъи, нэужым клубы ашӀыгъ. Унэр щыӀэжьэп.
Инфраструктурэр - Къоджэдэсхэм якультурнэ унэ къуаджэм дэс. Анахь пэблагъэу еджапӀэр, кӀэлэцӀыкӀу ӀыгъыпӀэр, сымэджэщыр зыдэщыӀэхэр къуаджэу Хьаджыкъо.
Зыплъыхьан плъэкӀыщтхэр Ашъэ иӀошъхьэкущ купхэр, КъохьапӀэ Кавказым иӀошъхьэкущ пстэуми афэдэу, макӀэу зэгъэшӀэгъагъэх, ухъумэгъэп пӀоми хъущт, вандализмэм хэхьэх. Одыджхэм ягъуанэ - джыдэдэм псычӀэгъ псым ыубытыгъ. ЗыхэтӀуатэжьырэмкӀэ, гъуанэм иятӀонэрэ чӀэкӀыпӀэ къуаджэу Псэушъхьэжъыем пэмычыжьэу, апэрэ чӀэхьапӀэм пэчыжьэу км 12-кӀэ щытыгъ. ЛӀыжъ Мыжъу - Адыгэ нарт таурыхъхэм къызэраӀохэрэмкӀэ, лӀыжъ-фызыжъ сымаджэхэр ащ радзыхыщтыгъэх.
Пхъэзэдакъэ, ЧхъакӀыяпэ, ЦӀыргъай псыхъохэр. Псыдахэ, Шапсыгъэ Псыкъефэххэр.
Экономикэр Шъачэ икъушъхьэ чӀыпӀэ нэмыкӀ псэупӀэхэми афэдэу, чъыгхэтэшӀыныр, бжьэхъуныр, сэнэшъхьэ гъэкӀыныр къуаджэм иэкономикэ щышъхьаӀэх. Адыгэ Чъыгхэтэжъхэу Кавказ заом къыщегъэжьагъэу къагъэнагъэхэу, уцхэр къахэкӀыхьагъэхэу къушъхьэхэм къахэтых.
Къушъхьэу къеплъыхыхэрэм, псыкъефэххэм, къуаджэм къыщыхъухьэгъэ къушъхьэ тӀуашъэхэм, къушъхьэ тӀуашъэхэм алъагъэкӀуатэрэ лъэс зекӀощтхэр бэу зэхащэх. Ижъырэ мыжъо унэхэу, мыжъо пхъашэхэу къуаджэм къыщыхъухьагъэхэм ащыкӀухьанхэуи бэрэ къэкӀох.
Урамхэр: Адыгэхьаблэ, Лыгъотхъ, Насып, Теуцожь, Убых.
Мы тхыгъэр зэрэпсаоу adiga.ai - zedzek.com сайтымкIэ зэблэтдзыыгъ.
Ащэ псыхъо къуаджэу Шъачэ, Адыгэ хэку, КъохьапӀэ Кавказ, щыщ мыжъэу щыт.
Comments
Post a Comment